ABD’nin Irak Kürdistan Bölgesi’nden Çekilmesi ve Verilen Mesaj
Gelişmeleri IKBY için olumlu değerlendirmek son derece zor. Seçimlerin üzerinden 2 yıl geçti, ama ortada bir hükümet yok. Bu nedenle seçimlerin hiçbir öneminin olmadığını söylemek yanlış olmaz. Devleti var eden geleneksel kurumlar yok. Başta ordu olmak üzere bütün kurumlar KDP ve YNK arasında güç durumuna göre paylaşılmış. Tehlikenin farkında olmak yetmez, tehlikeyi aşmak için KDP-YNK çıkarlarını ve rekabetini aşan stratejik kararların alınması gerekir. Aksi takdirde, “Peşmerge ile Demokratik Suriye Güçleri’nin (DSG) deneyim ve tarihinin tamamen farklı” değerlendirmesinin hiçbir önemi kalmaz.
ABD aslında Irak’tan değil, esasen Irak Kürdistan Bölgesi’nden çekiliyor. Çünkü ABD askeri gücünün çok önemli bir kısmı Erbil ve Süleymaniye çevresinde konuşlandırılmıştı. Bu bakımdan süreçte doğrudan ve çok ciddi olarak etkilenen güç esasen Kürtler olacaktır. ABD’nin bu kararı önemli bir değişimi ifade ediyor. IKBY yöneticileri, ABD’nin bu kararına karşı açıktan tepki gösterdiler. Bu durumun güvenlik sorununa yol açabileceği belirtilse de ABD’nin almış olduğu geri çekilme kararı ciddi olarak etkilenmedi.
ABD, Suriye’de olduğu gibi Irak’ta da tek devlet, tek ordu politikasını benimsemiş gibi görünüyor. ABD’nin Türkiye Büyükelçisi ve Trump’ın bölge temsilcisi Tom Barrack’ın sıklıkla vurguladığı nokta: “Federatif devletler, bölge için uygun değil, tek devlet ve tek ordu olması gerekir.” Bu politikanın Suriye’den sonra Lübnan ve Irak’ta uygulanması için yoğun bir diplomasi yürütülüyor. Peki Irak’ta bunun hedefinde kim var: Irak Kürdistan Bölge Yönetimi. Yani Irak’ta fiilen bir devlet gibi hareket eden ve Peşmerge gibi fiilen bağımsız bir ordusu olan IKBY’nin mevcut durumunun tartışmalı hale getirilmesinin bir tesadüf olmadığı açıktır.
Burada dikkat çeken bazı hususlar var:
Birincisi, ABD, 30 yıldır Peşmerge’ye verdiği ekonomik desteği kesti. Bundan sonra Bağdat merkezli orduya askeri ekipman desteği verilecek. NATO, Peşmerge’nin eğitilmesinin durdurulduğunu açıkladı ve bundan sonra Peşmerge’ye askeri teçhizat desteği vermeyecek. IŞİD gibi bir örgütün saldırısı dışında Peşmerge’nin korunması söz konusu olmayacak. Burada verilen mesaj şu: Peşmerge’nin bağımsız askeri bir güç olmasına dair politika fiilen sonlandırıldı.
İkincisi, ABD merkezli küresel güçler, IKBY’yi bölgesel enerji koridoru olarak değerlendirmeyi planlıyorlardı. Bu nedenle IKBY’ye stratejik bir rol biçtiler. Ancak IKBY yöneticileri bunun önemini ve rolünü kavramadılar. Trump ile birlikte ABD’nin Ortadoğu politikasında bazı değişiklikler olmaya başladı. Şam’ın Esad rejiminden alınıp Şara’ya teslim edilmesinin arka planı, Suriye’nin yeni enerji koridoru olarak kullanılmasına karar verilmesidir. Böylelikle Körfez’in petrol ve doğal gazının, Suriye’nin Akdeniz limanlarından uluslararası alana taşınmasına yönelik plan uygulamaya konuldu. Ayrıca küresel ulaşım yolları için de Suriye’nin ön plana çıkarılmaya karar verilmesi IKBY için ciddi bir sorun olmaya başladı denilebilir.
Üçüncüsü, ABD, Irak politikasında önemli bir değişikliğe gidip Erbil’e verilen askeri ve politik desteği kesmesi veya ikinci plana atması, buna karşılık Bağdat’ın askeri ve politik gücünün artırılmasına karar verebilmesi için bazı şartlar ileri sürüyor: İran ile ilişkilerin sınırlandırılması, molla rejiminin Bağdat üzerindeki politik etkisinin sonlandırılması, Haşti Şabi ve Irak Hizbullahı gibi devlet dışı askeri örgütlerin tasfiye edilmesi. Bu tür silahlı güçlerin İsrail başta olmak üzere bölge devletleri için risk olmaktan çıkarılması, İsrail ile diplomatik ilişkilerin geliştirilmesi ve İbrahim Anlaşması’na dahil olması gibi bir kısım politik ve askeri şartlar ileri sürüldüğü biliniyor. Bağdat yönetiminin de bunların önemli bir kısmını kabul ettiğine dair bazı değerlendirmeler yapılıyor.
Dördüncüsü, İran molla rejiminin Tahran’da tasfiyesi sağlanırsa, bölge dengelerinin çok ciddi düzeyde yeniden şekilleneceği biliniyor. Olası yeni bir Tahran yönetimi bölgesel ilişkiler içerisinde öncelikli olarak küresel sisteme tam adapte olmayı kabul ederse, başta İsrail ve Suudi Arabistan olmak üzere bölge ülkeleriyle uyumlu bölgesel bir güç olma yönünde bir karar alırsa gerçek anlamda “yeni” bir Ortadoğu’dan bahsedilecektir. Böylesi bir gelişme, Bağdat yönetimi için çok daha avantajlı bir durum olacaktır. Ancak tersine IKBY başta olmak üzere Kürtlerin bölgesel denklemde arka plana düşmesi olasılığı gündeme gelebilir.
Bu değerlendirmeleri, uluslararası ve bölgesel ilişkiler içerisinde, gündeme gelebilecek olasılıklar olarak görmeliyiz. Mutlak olmamakla birlikte, bölgesel gelişmelerde karşımıza çıkacak durumlar olup buna uygun politikaların geliştirilmesine ihtiyaç var.
Bütün Sorumluluğu ABD’ye ve Uluslararası Güçlere Atmak Kürtler İçin Çözüm Olmaz
ABD’nin askeri olarak IKBY’den çekilmesi özellikle Kürtler arasında ciddi tartışmalara yol açtı. ABD’nin askeri güçlerini çekmesini “ihanet” olarak görenler de, “olumlu” görenler de oldu. Ancak bilinen gerçek şuydu: ABD hiçbir şekilde sonsuza kadar IKBY bölgesinde kalıp Kürtleri korumayacaktı.
ABD’nin Irak’a gelip Saddam rejimini değiştirmesi, Kürtleri özgürleştirmek için değil, o dönemde belirlediği Ortadoğu’yu yönetme stratejisiyle ilişkiliydi. Irak’ta ortaya çıkan tablo, Kürtler için olumlu bir avantaja dönüştürüldü ve bugünkü IKBY sınırları ortaya çıktı. ABD başta olmak üzere uluslararası koalisyon gücü, Irak’ta Kürtlerin askeri gücünün kurulmasını ve özerk bir yapısının olmasını kendi dönemsel çıkarları için uygun gördüler. Kürtler de bu dengeleri kendi lehine kullanmayı başardılar. Uluslararası güçler, belirledikleri yeni bölgesel stratejilerine uygun olarak Irak’taki askeri güçlerinin çok önemli bir kısmını çekmeye karar verdiler. Burada önemli olan IKBY’nin bundan sonra ne yapacağıdır. Uluslararası güçlere dayanarak iktidarın sonsuza kadar korunmayacağı artık net olarak görülüyor.
Irak Kürdistan Bölge Yönetimi Sorumluluktan Kaçamaz
Birincisi, bugünkü durum nedeniyle sadece uluslararası güçleri eleştirmek gerçekçi bir sonuç doğurmayacağı açıktır. Başta ABD, Fransa, İngiltere ve Almanya olmak üzere NATO, yaklaşık 30 yıldır, Peşmerge’nin tek bir ordu gibi hareket etmesini talep ettiler, dahası her toplantıda ısrarla dile getirdiler. Hatta Talabani ve Barzani bölgelerindeki Peşmergeler kendilerini feshedip tek bir ordu olarak organize edilmediği takdirde bütün yardımların kesileceğini vurguladılar. Peki ne oldu? 30 yılın sonunda, yani NATO’nun bölgesel politikaları değişmeye başlayınca, zorunlu olarak iki Peşmerge’nin IKBY Savunma Bakanlığı bünyesinde birleştirildiği açıklandı. Ancak fiilen iki ayrı Peşmerge gücü varlığını devam ettiriyor. Kürt kamuoyunun kandırılması sağlanabilir, ama uluslararası güçlerin aldatılması mümkün değil.
İkincisi, ABD, Fransa, İngiltere ve Almanya, IKBY’de “bağımsızlık” referandumunun yapılmasının erken olduğu gerekçesiyle karşı çıkmışlardı. Dört ülkenin dışişleri bakanları Erbil’e gelip Mesut Barzani’yi ikna etmek için ortak bir görüşme yaptı. Hatta ABD Dışişleri Bakanı, Trump’ın “referandumun ertelenmesine” ilişkin bir mektubunu Mesut Barzani’ye getirdiği çok sonra açıklandı. IKBY, uluslararası güçlerin uyarısını dikkate almayarak referandumu yaptı. Halkın %90’dan fazlası “bağımsızlık” yönünde oy kullandı. Peki ne oldu? Haşti Şabi, IKBY bölgesine yönelik kapsamlı bir saldırı başlattı. Kerkük Kürtlerin elinden alındı, bütün tartışmalı bölgeler ele geçirildi. Talabani-Barzani olarak bölünen Peşmerge güçleri ne yapabildi? Hiçbir şey. Uluslararası güçler de Haşti Şabi’ye hiçbir şekilde müdahale etmeyerek IKBY’yi açıktan cezalandırdı.
Üçüncüsü, IKBY bölgesinde iki yıl önce seçimler yapıldı ancak henüz bir hükümet kurulamadı. IKBY, Barzaniler-Talabaniler çekişmesine sahne oluyor. Bu iki güç arasındaki rekabet, IKBY’nin tasfiyesinin önünü açtı. Bu iki güç, Irak Kürt Bölgesi’ni askeri, politik ve ekonomik olarak güçlendirmek ve bölgesel dengeler içerisinde merkez haline getirmek gibi bir sorumluluk taşımıyor. IKBY’nin kendi iç anayasasının, bölge devletleriyle kıyaslandığında demokratik yapısının oldukça güçlü olduğunu söyleyebiliriz. Ancak bunun gündelik hayatta ve kurumsal olarak uygulandığı söylenemez. Çünkü sistem pratikte KDP-YNK olarak ayrışmış durumda ve güç ilişkileri bu iki grup etrafında dönüyor. Bu ikili durum kırılmadan ya da ortadan kaldırılmadan anayasanın toplumsallaştırılması son derece zor.
Dördüncüsü, bölgesel ilişkiler IKBY’nin iç dinamiklerini ciddi olarak etkiliyor. Örneğin KDP’nin öncelikli olarak Ankara’ya, YNK’nin ise Tahran’a yakın bir siyaset izlediği sıklıkla belirtilir. İki tarafın politik tercihleri ve yönelimleri de bunu doğruluyor. Bir başka ifadeyle IKBY’nin hem bölgesel hem de Erbil merkezli politikaları, kendilerinden çok bölge devletlerinin etki gücüne göre belirleniyor. Bu durumun, IKBY’nin bağımsız bir güç olarak, Kürtlerin bölgesel çıkarlarına göre hareket etmesini engellediğine dair önemli bir algı oluşmuş durumda.
Kürt Halkının Kaygılanması
ABD’nin almış olduğu kararın IKBY içinde bir kısım kaygılara yol açtığı görülüyor. IKBY halkında “Rojava’dakine benzer bir durumla karşı karşıya kalabilir miyiz” kaygısı oluşmaya başladı. Bu olumsuz kaygıların giderilmesine çalışılmaktadır. Örneğin Bağdat ile yapılan görüşmelere dair “Anayasada olandan fazlasını istemiyor, azını da kabul etmiyoruz” değerlendirmesini yapan Mesut Barzani “Bölgenin nereye gittiğini kimse bilmiyor” uyarısını da yaptı. Dahası, IKBY için risklerin ne kadar ciddi olduğuna dikkat çekti. Eski Irak İçişleri ve Maliye Bakanı Bakır Cebr Zubeydi, “ABD’nin Peşmerge güçlerini Irak ordusuna dahil etmeye çalıştığı” yönündeki iddiaları değerlendirirken, “Peşmerge ile Demokratik Suriye Güçleri’nin (DSG) deneyim ve tarihinin tamamen farklı olduğuna” dikkat çekti. IKBY’nin “uluslararası alanda tanınması” bir avantaj olarak görülebilir, ancak bunun tek başına etkili olabileceğini düşünmek son derece yanıltıcı olur.
IKBY İçin Öncelikli Risk
Peşmerge’nin doğrudan Bağdat merkezli orduya dahil edilmesinden önemli sorunlar veya yeni bir çatışma alanı ortaya çıkma riski bulunuyor. Çünkü Peşmerge’nin Irak merkezi ordusuna bağlanmasının Kürtler tarafından kabul görmesi son derece zor olsa da Zubeydi’nin, “Peşmerge’nin özgünlüğünden yararlanılmalı, ona karşı çıkılmamalıdır. Bu ulusal Kürt gücü, diyalog, koordinasyon ve Silahlı Kuvvetler Başkomutanlığı makamına bağlanması yoluyla Irak’ın güçlü bir kalkanı haline getirilmelidir” açıklaması da sürecin aşamalı olarak kabullenileceğine dair bir mesaj olarak görüldü.
Yakın bir gelecekte Peşmerge’nin doğrudan Irak Silahlı Kuvvetleri’nin denetimine verilmesi talebi Bağdat’ta istikrarlı merkezi bir güç oluşturma kararını olumsuz yönde etkileyebilir, hatta yeni bir istikrarsızlığa yol açabilir. Bu nedenle Peşmerge’yi tasfiye etmek yerine etki alanını sınırlamak için bazı kararların alınabileceği belirtiliyor. Örneğin IKBY sınırlarının güvenliğinin, gümrük kapılarının ve havaalanlarının doğrudan Bağdat merkezli ordu güçlerine bırakılması için bazı önemli adımların atılacağı ve kararların alınacağı belirtiliyor.
Irak Silahlı Kuvvetler Başkomutanlığı Sözcüsü Sabah Numan, ABD’nin çekildiği yerlere Irak ordusunun girerek güvenliği sağlayabileceğini açıkladı. Numan: “Herkesin ortak bir görüşü var: Irak istikrarlı. Güvenlik güçlerinin morali yüksek ve ABD’nin çekildiği bölgeleri doldurmaya hazır durumdalar.” Bu açıklama IKBY’ye bir güvence vermek gibi algılansa da, esasen Bağdat merkezli ordunun IKBY sınırları içerisindeki gücünün yeniden artırılmasına yönelik ciddi bir hamledir.
Hayata geçirilmek istenen plan, Peşmerge güçlerinin IKBY yönetimi içerisinde fiilen iç asayiş/güvenlik gücü haline getirilmesidir. Bu adımların atılabilmesi için Bağdat’tan çok ABD’den ciddi bir baskı gelecek gibi görünüyor. Tabii, ABD’nin böylesi bir kararı alabilmesi için Bağdat’ın Washington’a koşulsuz itaat etmeyi kabul etmesi gerekiyor.
Gelişmeleri IKBY için olumlu değerlendirmek son derece zor. Seçimlerin üzerinden 2 yıl geçti, ama ortada bir hükümet yok. Bu nedenle seçimlerin hiçbir öneminin olmadığını söylemek yanlış olmaz. Devleti var eden geleneksel kurumlar yok. Başta ordu olmak üzere bütün kurumlar KDP ve YNK arasında güç durumuna göre paylaşılmış. Tehlikenin farkında olmak yetmez, tehlikeyi aşmak için KDP-YNK çıkarlarını ve rekabetini aşan stratejik kararların alınması gerekir. Aksi takdirde, “Peşmerge ile Demokratik Suriye Güçleri’nin (DSG) deneyim ve tarihinin tamamen farklı” değerlendirmesinin hiçbir önemi kalmaz.
Yorumunuz yayımlanmadan önce onaydan geçer, bu yüzden hemen görünmez.