Aliağa: Topraktan Fabrikaya, Kıyıdan Yaşam Hakkına – II
Çevresel maliyetlerin toplumun üzerine bırakılması, ekonomik faaliyetin gerçek maliyetini görünmez hale getirir. Bunun sonuçlarını en yakından yaşayanlar ise çoğu zaman üretim alanlarının çevresindeki mahallelerde yaşayanlar ve bu tesislerde çalışan insanlardır. Kamu yararı denilen şey, yatırımın sürmesi veya üretimin artmasından ibaret değildir; üretimin hangi ekolojik sınırlar içinde ve hangi toplumsal koşullarda sürdürüleceği de bu hesabın içindedir.
Bu yazının seslendirmesi
Biriken yük: denizden toprağa, fabrikadan mahalleye
Aliağa’nın çevresel sorunu tek tek kirletici değerlerin toplamından ibaret değil. Onlarca yıl boyunca aynı coğrafyada demir-çelik, rafineri, petrokimya, liman, enerji, depolama, ağır ulaşım ve gemi söküm faaliyetlerinin birbirinin üzerine eklenmesi. Bir tesis kendi parseli içinde mevzuata uygun çalışıyor olsa bile, aynı havzada bulunan bütün faaliyetlerin birlikte yarattığı kümülatif etki ayrıca değerlendirilmek zorunda. Ekolojik sistemlerin sınırı şirket parselinin sınırı değildir.
Bilimsel araştırmalar Aliağa’da bu birikimin çeşitli izlerini ortaya koyuyor. Toprak çalışmalarında ağır metal kirliliğinin sanayi yoğun bölgelerde belirginleştiği, özellikle demir-çelik üretimi, rafineri, petrokimya ve trafik kaynaklarının önemli olduğu gösterildi. Körfez sedimanları üzerine yapılan araştırmalarda da farklı metaller bakımından kirlilik ve zenginleşme göstergeleri saptandı.
Buradan hareketle yapılması gereken, tek tek fabrikaların birbirinden bağımsız çevresel performansını tartışmakla yetinmemektir. Aliağa’nın bir bütün olarak taşıdığı yükün düzenli ve bağımsız biçimde ölçülmesi gerekir. Toprak, sediman, yüzey suyu, deniz, hava ve biyolojik göstergeler birlikte izlenmeden, yalnızca bacaya veya tek bir tesise bakılarak ekolojik durum hakkında sağlıklı bir hükme varılamaz.
Hava kirliliği konusunda da benzer bir durum söz konusu. Aliağa’daki PM10 kaynaklarını inceleyen çalışma, demir-çelik üretiminden yol tozuna, deniz aerosollerinden çeşitli sanayi faaliyetlerine kadar farklı kaynakların aynı havza içinde bulunduğunu gösteriyor. Araştırmanın 2009–2010 dönemindeki ölçümleri, sanayi bölgesinin karmaşık bir hava kirliliği yapısına sahip olduğunu ortaya koyuyor.
Aliağa’da “kirliliğin kaynağı nedir?” sorusunun tek bir cevabı yok. Kaynakların birbirleriyle nasıl birleştiği ve bu birleşimin ekosistem ile insan yaşamı üzerindeki toplam yükünün nasıl ölçüleceği daha önemli bir soru.
Gemi sökümünün görünmeyen yükü
Gemi söküm sektörü bu tartışmanın en görünür örneklerinden biridir. Bir gemi Aliağa’ya geldiğinde yalnızca hurda metal gelmez; geminin geçmişinden kalan boya, yağ, yalıtım malzemeleri ve başka tehlikeli bileşenlerin güvenli biçimde ayrıştırılması gerekir. Bu yüzden gemi sökümünü yalnızca “geri dönüşüm” kelimesiyle tanımlamak, işin çevresel ve emek boyutunu eksik bırakır.
Akademik araştırmalar Aliağa kıyısındaki sedimanlarda gemi sökümünün de içinde bulunduğu sanayi ve denizcilik faaliyetlerinin ağır metal kirliliğiyle ilişkisini incelemiş durumda. Çalışmalarda bazı metal değerlerinin sediman kalite kriterlerini aşması, kıyı ekosisteminin uzun dönemli izlenmesinin neden gerekli olduğunu gösteriyor.
İşçi sağlığı ile çevre sağlığı arasındaki bağ da burada açık hale geliyor. Gemi sökümünde tehlikeli maddelerin tanımlanması, söküm yöntemleri, atıkların ayrıştırılması, çalışma alanının havalandırılması ve kişisel korunma yalnızca iş güvenliği başlığı altında ele alınamaz. Yanlış uygulamanın bedeli işçinin bedeninde başlayıp çalışma alanının dışına, toprağa, suya ve havaya taşınabilir.
2022’de Nae São Paulo adlı eski Fransız uçak gemisinin Aliağa’da sökülmek üzere Türkiye’ye doğru yola çıkması bu yüzden yalnızca bir gemi tartışmasına dönüşmedi. Geminin tehlikeli madde envanterine ilişkin tartışmalar, çevresel ve sağlık riskleri, bilgiye erişim ve kamu katılımı talepleri gündeme geldi. ALÇEP’in nöbeti, yerel yürüyüşler ve farklı meslek örgütleri, sendikalar, sağlık ve hukuk örgütlerinin katıldığı protestolar sürecin toplumsal boyutunu oluşturdu.
Bir ayrımı korumak gerekiyor. Gemide hangi maddelerin ne miktarda bulunduğu konusunda dönemin çevre örgütleri ciddi risk iddiaları ortaya koydu; özellikle Greenpeace ve EGEÇEP, tehlikeli madde envanterinin güvenilirliği ve kamuoyunun bilgilendirilmesi konusunda eleştiriler yöneltti. Sürecin sonunda geminin Türkiye’de sökülmesi gerçekleşmedi ve gemi Brezilya yönüne döndü.
Aliağa’nın çevre mücadelesi Nae São Paulo ile başlamış da değil. 1990 yılında termik santral projesine karşı İzmir ile Aliağa arasında on binlerce kişinin katıldığı büyük bir insan zinciri oluşturuldu. Bu eylem, Aliağa’nın sanayileşme biçimine yönelik toplumsal itirazın tarihsel olarak ne kadar güçlü olabildiğini gösteren önemli bir örnek.
Geçmişteki büyük bir eylemi bugünün sorunlarının üzerine koyup “mesele çözülmüştür” demek mümkün değil. Aliağa’nın çevre mücadelesi farklı dönemlerde farklı başlıklar altında yeniden ortaya çıktı. EGEÇEP’in yıllardır sürdürdüğü çalışmalar, ALÇEP’in yerel mücadeleleri, Foça’daki Foça Tarih ve Doğa Talanına Hayır Platformu gibi çevre ve yaşam alanı örgütlenmeleri ve son yıllarda gemi söküm kapasitesi, Horozgediği ve sanayi baskısı çevresinde yürütülen itirazlar bu sürekliliğin parçalarıdır.
Yine de Aliağa’daki somut mücadelelerin kendi yerel aktörlerini ve özgün tarihini görünmez kılmamak gerekir. Ekoloji mücadelesinin gücü, büyük kavramlardan önce belirli bir denizin, derenin, kıyının, mahallenin, tarlanın veya çalışma alanının korunması için örgütlenen insanların deneyiminden geliyor.
Kamu yararı kimin yararı?
Bütün bunlar bizi yeniden kamu yararı meselesine getiriyor. Bir sanayi yatırımının ekonomik getirisi ölçülebilir; üretim miktarı, ihracat, istihdam ve vergi gelirleri hesaplanabilir. Fakat toprağın uzun dönemli kirlenmesi, kıyı ekosisteminin bozulması, yaşam alanlarının daralması ve insanların çevresel risklere maruz kalması aynı muhasebeye dahil edilmediğinde ekonomik bilanço eksik kalır.
Çevresel maliyetlerin toplumun üzerine bırakılması, ekonomik faaliyetin gerçek maliyetini görünmez hale getirir. Bunun sonuçlarını en yakından yaşayanlar ise çoğu zaman üretim alanlarının çevresindeki mahallelerde yaşayanlar ve bu tesislerde çalışan insanlardır. Kamu yararı denilen şey, yatırımın sürmesi veya üretimin artmasından ibaret değildir; üretimin hangi ekolojik sınırlar içinde ve hangi toplumsal koşullarda sürdürüleceği de bu hesabın içindedir.
Buradan sonra mesele yalnızca “Aliağa daha ne kadar büyüyebilir?” sorusu değil. Büyümenin sınırlarını kim koyacak, bu sınırlar hangi bilimsel ve toplumsal ölçütlere göre belirlenecek ve ortaya çıkan çevresel bedeli kim taşıyacak?
Aliağa konulu yazı dizisi devam edecek…
Yorumunuz yayımlanmadan önce onaydan geçer, bu yüzden hemen görünmez.