Gezegene Bir Çift Kara Lastikle Karbon Ayak İzi Bırakmanın Mahcubiyeti
Bireysel sorumlulukları bütünüyle reddetmeden, bunları bir ahlak vaazına dönüştüren yaklaşımlara itiraz etmek gerekiyor. İnsanların daha az tüketmesi, doğaya daha az zarar vermesi elbette değerlidir; ancak bu çabalar üretim ilişkileri, enerji politikaları, ulaşım düzeni ve sermayenin doğa üzerindeki tahakkümü tartışılmadan kalıcı bir çözüm oluşturamaz. Köyünde bir inek besleyen, sobasında odun yakan, ayağında bir çift kara lastikle yaşamını sürdüren insanın karbon ayak izini hesaplayanlar; fosil yakıt imparatorluklarının, maden tekellerinin, beton ekonomisinin ve otomobil merkezli kentleşmenin yarattığı yıkımı da aynı açıklıkla konuşmalıdır. Bir çift kara lastiğin bıraktığı izden utanması beklenen insanlarla, gezegenin üzerinde devasa bir yıkım izi bırakanlar aynı kefeye konulamaz.
Bu yazının seslendirmesi
İklim krizi konuşulurken sık sık karbon ayak izinden, bireysel tüketim tercihlerinden ve insanların günlük alışkanlıklarından söz ediliyor. Elbette herkesin yaşam biçiminin doğa üzerinde bir etkisi var. Ancak köyünde bir inek besleyen, toprağını işleyen, kendi geçimini sağlamaya çalışan bir insanla dünyanın dört bir yanında fosil yakıt çıkaran, işleyen ve pazarlayan dev şirketleri aynı sorumluluk düzleminde değerlendirmek büyük bir adaletsizliktir. Bir yanda küresel fosil imparatorlukları, diğer yanda ayağında bir çift kara lastikle yaşamını sürdüren insanlar var. Buna rağmen iklim krizinin sorumluluğu çoğu zaman en az payı olanların omuzlarına yükleniyor.
Karbon ayak izi, belirli faaliyetlerin sera gazı salımlarını hesaplamak bakımından kullanılabilir bir araçtır. Fakat iklim krizinin nedenlerini ve sorumlularını açıklamak için tek başına yeterli değildir. Geçimlik tarım yapan, birkaç hayvan besleyen, kendi ihtiyacını karşılamaya çalışan insanlarla enerji şirketlerini, petrol devlerini, maden tekellerini ve küresel üretim ağlarını aynı hesap cetveline yerleştirmek, aralarındaki güç ve sorumluluk farklarını siler. Böylece meselenin sınıfsal, ekonomik ve tarihsel boyutu görünmez hale gelir.
İklim krizi, insanların yalnızca daha az tüketmesi, daha az et yemesi, daha az yolculuk yapması ya da evindeki enerji kullanımını azaltmasıyla açıklanamaz. Bir insanın sobasında yaktığı odunla, bir fosil yakıt şirketinin milyarlarca dolarlık üretim ve yatırım kararları aynı ölçekte değerlendirilemez. Bireysel davranışları ahlaki bir sınava dönüştürmek, asıl sorumluların politik ve ekonomik gücünü tartışma dışına itebilir. İnsanlara karbon ayak izlerini küçültmeleri öğütlenirken o izi devasa boyutlara ulaştıran üretim ilişkileri çoğu zaman yerinde durur.
Üstelik çevre ve iklim alanında faaliyet yürüten kuruluşların finansman ilişkileri de bu tartışmanın dışında tutulamaz. Küresel şirketlerden, finans kuruluşlarından veya fosil sermayeyle ilişkili kaynaklardan fon alan bazı kuruluşların yürüttüğü farkındalık ve karbon ayak izi projeleri, kurumsal bağımsızlık açısından sorgulanmalıdır. Burada mesele bir kuruluşun yaptığı her çalışmayı peşinen değersiz saymak değil; kimin kaynaklarıyla, hangi sınırlar içinde ve hangi politik çerçevede faaliyet yürütüldüğünü tartışabilmektir. İklim krizini üreten ekonomik ilişkiler sorgulanmadan yürütülen çevre çalışmaları, zaman zaman yeşil aklamanın ve mevcut düzene meşruiyet kazandırmanın bir aracına dönüşebilir.
“Hepimiz aynı gemideyiz” söylemi de bu eşitsizliği örten ifadelerden biridir. Oysa herkes aynı miktarda kirletmiyor, aynı ölçüde tüketmiyor ve krizin sonuçlarından aynı biçimde etkilenmiyor. Tarihsel emisyonlar, enerji kaynakları üzerindeki kontrol, üretim biçimleri ve sermaye birikimi dikkate alınmadan ortak sorumluluktan söz etmek, sorumluluğu belirsizleştirmekten başka bir işe yaramıyor. Ekolojik adalet, herkese aynı yükü yüklemek değil; krizi kimlerin, hangi ekonomik ve siyasal ilişkiler içinde ürettiğini ortaya koymak ve bedelin adil biçimde paylaşılmasını sağlamaktır.
Birleşmiş Milletler iklim konferansları, Kyoto Protokolü, Paris İklim Anlaşması ve COP süreçleri de bu açıdan eleştirel biçimde değerlendirilmelidir. Karbon piyasaları, emisyon ticareti, karbon dengeleme ve yeşil finansman gibi mekanizmalar, iklim krizini yaratan üretim ve tüketim ilişkilerini değiştirmeden çözüm üretebilecekleri iddiasıyla sunuluyor. Yangını çıkaranların yangın yönetimini üstlenmesine benzer bir tabloyla karşı karşıyayız. Uluslararası toplantıların ve anlaşmaların varlığı tek başına dönüşüm anlamına gelmiyor. Asıl mesele, bu süreçlerin hangi çıkarları koruduğu ve mevcut ekonomik düzeni ne ölçüde sorgulayabildiğidir.
Ekoloji mücadelesi, yalnızca enerji kaynaklarını değiştirmekten ibaret olamaz; kentleri, ulaşımı, üretimi ve yaşam biçimlerini de sorgulamalıdır. Kentler insanlara göre değil, büyük ölçüde otomobillere göre tasarlanıyor. Toplu taşımanın yetersizliği, iş, eğitim, sağlık ve sosyal yaşam alanlarının birbirinden uzaklaştırılması insanları sürekli yolculuk etmeye ve otomobile bağımlı yaşamaya zorluyor. Oysa erişilebilir, karma kullanımlı, insanların temel ihtiyaçlarına yürüyerek ulaşabildiği kentler mümkündür. Elektrikli otomobili de bu düzenin dışında, kendiliğinden çevreci ve masum bir seçenek olarak sunmak yanıltıcıdır. Benzin ve mazotun yerini elektrikle çalışan motorların alması, otomobil merkezli ulaşım anlayışını ortadan kaldırmadığı gibi; batarya üretimi için gereken lityum, kobalt, nikel ve benzeri madenlerin çıkarılmasının yarattığı ekolojik tahribatı, enerji üretiminin kaynaklarını ve atık sorununu da görünmez kılamaz. Sürekli betonla büyüyen kentler; yeni yollar, otoparklar, kavşaklar ve yapılarla genişlerken doğayı ve yaşam alanlarını daraltıyor. Üstelik bugün yapılan beton yapıların önemli bir bölümü 50-80 yıl sonra ekonomik ömrünü tamamlayarak moloza dönüşecek; bu molozun taşınması, depolanması ve bertaraf edilmesi de yeni çevresel sorunlar yaratacaktır. Dolayısıyla ihtiyaç duyulan şey yalnızca daha temiz yakıt değil; otomobil bağımlılığını, gereksiz ulaşım ihtiyacını, betonlaşmayı ve kâr odaklı kentleşmeyi sorgulayan köklü bir dönüşümdür.
Bireysel sorumlulukları bütünüyle reddetmeden, bunları bir ahlak vaazına dönüştüren yaklaşımlara itiraz etmek gerekiyor. İnsanların daha az tüketmesi, doğaya daha az zarar vermesi elbette değerlidir; ancak bu çabalar üretim ilişkileri, enerji politikaları, ulaşım düzeni ve sermayenin doğa üzerindeki tahakkümü tartışılmadan kalıcı bir çözüm oluşturamaz. Köyünde bir inek besleyen, sobasında odun yakan, ayağında bir çift kara lastikle yaşamını sürdüren insanın karbon ayak izini hesaplayanlar; fosil yakıt imparatorluklarının, maden tekellerinin, beton ekonomisinin ve otomobil merkezli kentleşmenin yarattığı yıkımı da aynı açıklıkla konuşmalıdır. Bir çift kara lastiğin bıraktığı izden utanması beklenen insanlarla, gezegenin üzerinde devasa bir yıkım izi bırakanlar aynı kefeye konulamaz.
Yorumunuz yayımlanmadan önce onaydan geçer, bu yüzden hemen görünmez.