Kürdün Eve Dönüşü
Büyük politikalar, kişisel duyguları yok saymazlık edemez. Hem acı çekenlerin deneyimlerini anlamak gerekir hem de toplumsal hareketin doğasını kavramak lazım.
Bu yazının seslendirmesi
Yasal düzenlemenin ardından gerekli adımların atılması durumunda, PKK’li silahlı militanların (dağ/kamp), mahpusların (cezaevi) ve Avrupa’daki (diaspora) kadroların eve dönüşlerinin önümüzdeki süreçte çeşitli sorunlar yaratacağı beklenebilir. En büyük sorun, uzun yılların ardından farklı mekân, yaşam ve ilişki ortamından çıkıp gelerek Türkiye’de, kendi evinde eski yapıları bulamayan Kürtlerin buna nasıl tepki verecekleri, toplumsal ve siyasal uyum bakımından bunun yaratabileceği çeşitli risklerdir. Zaman, mekân ve koşulların değişmesi, yeniden sosyalleşmeyi ve uyumu şart koşar. Dünyadaki çeşitli örnekler, geri dönüşün sancısız olmadığını gösteriyor. Silahlı mücadeleden kopuş anı, yeni bir döneme başlamanın yaratacağı çeşitli etkilere neden olur. Politik ile kişisel, tarihsel ile deneyimsel, istisnai ile gündelik yaşam arasında köprülerin kurulamaması, ilişkilerin yerleştirilememesi ve yapıların inşa edilememesi durumunda, silahlı ve illegal bir hayat içinde uzun yıllar gizli, sakınımlı ve mesafeli olaylar yaşamış militan ve sivil kadroların uyumsuzluklarına neden olabilir. Uyumsuzluk kendini çok çeşitli biçimlerde gösterebilir, ama en çok da ruhsal düzeyde ortaya çıkar: melankoli, depresyon, travma, öfke, tükenmişlik, yorgunluk, acılaşma, düş kırıklığı, yas, ruhsal çöküntü vb. Yeni koşullarda, yani “ev”de, “yurt”ta veya “mekân”ında, eski dayanışmaların çözülmesi ve yaşam stratejilerinin işe yaramaması, enerjinin tükenmesi ve hayal kırıklığına yol açabilir.
Uyumun Başarılamaması: Bazı Örnekler
Her yoğun, sıcak ve uzun siyasal mücadele, ister zaferle bitsin isterse yenilgiyle sonuçlansın, beraberinde veya ardından çeşitli kişisel yıkımlara yol açabilir. Örneğin, Fransa’da dört binden fazla Komüncü (Komünar), yargılanıp sürüldükleri Fransız sömürgesi Yeni Kaledonya’da geçirilen zor zamanların ardından patolojik bir memleket özlemi olan nostaljiden dolayı çok çekmişti; sonuçta, 241 Komünar bu hastalıktan dolayı öldü.[1] Komünarlar, yurt, aile ve mücadele özlemi altında geçmişe yönelik hissettikleri duyguların yoğunlaşmasıyla önceki yaşama dair bir alanda donup kalmış, geçmişe mahkûm olmuş ve bu yüzden geleceğe dair umutlarını yitirmişlerdi. Oysa, geçmiş, köreltmek yerine, bugüne (Kaledonya’daki sürgün ve hapislik yıllarına) çağrılıp yeni koşullarda canlandırılmalıydı. Geçmiş veya tarih, yerinde ve uygun koşullarda anılacak, bugüne çağrılacak ve ders çıkarılacak bir miras, zemin ve hesap yerine körlemecesine saplanıp kalınan bir şeye dönüştüğünde, değişime karşı direnç oluşur.
Komün deneyimi yenilgiyle bitti. Fakat 1917’de Sovyet Ekim Devrimi kazanıldı, ancak epey de maliyete yol açtı. Devrim süreci ve sonrasında yaşanan iç savaşın ardından, yıllarca sürmüş çeşitli sorunlar (şiddet, ölüm, hastalık, abluka, kıtlık, geçim sıkıntısı, salgınlar) insanların beden ve zihinlerinde ağır yaralar açmıştı. Siyasal zaferin getirisi, yeni bir devlet ve sistem olmuştu, ancak ruhsal yaşam ve duygusal deneyim, güçlü kadrolarda bile çeşitli kişisel veya öznel tahribatlara yol açmıştı. Komünist sistemin kurulması sürecinde yaşanan kadro tasfiyeleri, sistemin anti-demokratik unsurlarının yarattığı şaşkınlık, aşırı merkeziyetçi bir devlet ve her şeyin yeni “Sovyet İnsanı” yaratmaya yöneldiği çeşitli sert ve dogmatik uygulamalar, sisteme olan güvensizlikten intiharlara değin pek çok soruna yol açmıştı. Devletçe yüceltilen yeni hedef olan “Sovyet İnsanı”, teoride güçlü, kararlı ve dinç gösteriliyordu, ama pratikte, başta üreticiler olmak üzere çoğu insanda çeşitli ruhsal sorunlara yol açmıştı. Toplumsal dönüşüm güya başarılırken kişisel değişim hikâyeleri suçluluk, kaygı ve öfkeyle doluydu. Toplumu dönüştürmek ile kendini gerçekleştirmek eşzamanlı olamamıştı bir türlü.[2] Ancak en kötüsü, 1990’da Berlin Duvarı’nın yıkılması ve reel sosyalizmin çökmesiyle birlikte SSCB’deki eski bürokratik kadroların mafyavari birer “oligark”a dönüşmeleridir. Devlet kaynaklarını yağmalayan bu oligarklar, en sonunda despotik bir rejim olan Putinizm’e yol açtılar. Eski Doğu Bloku ülkelerinin her biri ise kapitalizm tarafından yutuldu ve çeşitli sorunlarla boğuşmaya başladı. Doğu Almanya ise Batı Almanya tarafından ilhak edildikten sonra, çeşitli yoksunluklar yaşadı, ancak en önemlisi, buradaki nüfusun ırkçı siyasi partilere oy vermekten uyuşturucu kullanma ve dindar olmaya değin çeşitli deneyimler yaşamasıdır.
Latin Amerika’daki pek çok gerilla hareketi de yeni döneme uyum sağlamakta zorlandı. Kolombiya’da solcu gerilla örgütü M-19, 1990’da hükümet ile süren uzun müzakerelerin ardından silah bıraktı ve siyasi partiye dönüştü. Eski gerilla lideri Carlos Pizarro cumhurbaşkanlığına aday olmasının ardından 1990’da öldürülünce, silahlı mücadeleden siyasi hayata geçişin, eski kadrolara doğrudan veya otomatikman güvenlik sağlamadığı görüldü. 1992’de ise El Salvador’da FMLN silah bırakıp siyasi partiye dönüştü, çeşitli alanlarda reformlar yapıldı ve örgüt iktidara geldi. Ancak barış, eşitsizliğin ve savaşın toplumsal sonuçlarını ortadan kaldıramadı. Guatemala’da 1996’da hükümet ile Guatemala Ulusal Devrimci Birliği (URNG) arasında barış anlaşması imzalandı, gerillalar sivil hayata döndüler. Fakat sonrasında yerli Maya halklarının yaşamış oldukları çeşitli sorunlar (şiddet, kayıplar, adalet talebi) tam çözülemedi. Kolombiya’da ise 2016’da hükümet ile FARC arasında silahsızlanma ve siyasal katılımın sağlanması için yapılan çeşitli düzenlemelere (kırsal reform, mağdurların haklarının iade edilmesi, geçiş döneminin hazırlanması) rağmen örgütün bazı üyelerinin öldürülmesi sonucu tam bir kalıcı barış kurulamadı.
Bu örnekler içinde en ilginci Nikaragua’dır. Gerilla örgütü mensupları olan Sandinistler (Sandinista Ulusal Kurtuluş Cephesi-FSLN), 1979’da Somoza diktatörlüğünü devirdi; ardından yeni yönetim okuryazarlık, sağlık ve toprak reformu gibi programlar yürüttü. Ne var ki 1980’lerin başlarında Sandinist yönetim, ABD destekli Contra silahlı güçlerle karı uzun süre savaştı. En sonunda 1990’da barış süreci şekillendi ve Contra güçler silahsızlandırıldı. 1990’da Sandinist lider Ortega seçimleri kaybetti, muhalefete düştü, ancak ordu ve güvenlik kurumlarının bir bölümünün denetimi eski Sandinist kadrolarda kalmaya devam etti. Sandinistler 2006’ya kadar muhalefette kaldı. Ortega 2007’de yeniden devlet başkanı seçildi. Ne var ki Ortega, siyasi çizgisini değiştirdi, devrimci liderden otoriter yöneticiye dönüştü. İktidar merkezileşti, muhalefet, medya ve sivil toplum örgütleri üzerinde baskı kuruldu; hükümete karşı kitlesel gösteriler şiddet kullanılarak bastırıldı, çok sayıda insan öldürüldü ve muhalif liderler ülkeden kaçtılar. Artık seçimlerin adil ve özgür olmadığı eleştirileri yapıldı. 2025’te yapılan anayasa değişikliğiyle iktidar daha da merkezileştirildi. Sonunda Ortega artık seçimlere gerek olmadığını söyleyip kendisini ömür boyu başkan ilan etti.
Latin Amerika örnekleri şunu gösteriyor: İster mevcut hükümet silah zoruyla devrilsin isterse barış yapılsın, sonrasında yeni dönem pek çok uyum sorununu birlikte getiriyor. İktidar hedefi ile özgürlük talebi her zaman çakışmıyor. Devrimci idealler ile iktidar pratikleri arasında zıt, gerilimli ve tutarsız pek çok sorun yaşanabiliyor. Sorunların en büyüklerinden biri de bireylerle ilgili. Eski kadroların silahlı mücadele esnasında kurdukları kimlik, yoldaşlık ve siyasi aidiyet ilişkisi, sivil alanda mücadeleye yetmiyor. Öte yandan, silahlı mücadelede total bakış açısı (iktidarı tümden fethetme), sivil hayatın barışçıl ve siyasi koşullarında artık kısmi, parçalı ve tikel hedefleri kabul etmeye kolayca dönüşemeyebiliyor. Çünkü “gerilla”dan “yurttaş”a geçiş o kadar da kolay değil. Nesnel veya maddi hayatta yaşanan her problem, sosyo-psikolojik alanda bambaşka sorunları da beraberinde getirebiliyor. Örneğin Kolombiya’da 2016’da FARC’ın eski üyeleriyle yapılan mülakatlar, eski kolektif kimliği koruma ile sivil hayata geçiş arasında pek çok problem (damgalanma, toplumsal reddedilme, kendilerine uygulanan şiddet, hükümete duyulan güvensizlik vb.) yaşandığını gösterdi.[3] Eski militanların yaşadıkları asıl problem, topluma yeniden katılma ve entegrasyon çerçevesinde, eski kimliğine bağlı kalma arzusu ile bu kimliği sürdürme ihtimalinin giderek azalması gerçeğini kabullenmede yaşanan güçlü uyumsuzluktur. Bu yüzden yazarlar, sürece dahil olan tüm tarafların psikososyal ihtiyaçlarını gözeten yapılandırılmış bir entegrasyon programının gereğini savunmaktadırlar.
Diğer örnekler arasında yer alan Güney Afrika’da ırkçı Apartheid rejimi yıkıldı, ancak hakikatlerin ortaya çıkarılması mücadelesinde çok fazla yol alınamadı. Endonezya’da askeri darbenin ardından, öldürülmüş olan on binlerce komünistin katilleri olan faillerin hesap verebilmesi için istenilen sonuç elde edilemedi. Bunların içinde belki bir parça daha başarılı olan IRA ve ETA örnekleri sayılabilir.
O halde, siyasi ve askeri barışla topluma yeniden katılım ve entegrasyon için gerekli hukuki altyapı ve yasal kurumlar oluşturulabilir, ancak gerek devlet gerekse örgüt tarafında savaşanların mutlaka psikososyal sorunları ortaya çıkacaktır. Siyasi entegrasyon kadar psikososyal rehabilitasyon önlemlerinin de alınması gerekiyor. Nitekim El Salvador örneği üzerine yapılan bir çalışmada[4], eski savaşçıların rehabilitasyon sorunları, toplumsal dışlanma ve savaş geçmişi bağlamında kamusal hafızada nasıl ele alındığı incelenmiş. Bu çalışmanın vardığı sonuca göre, tüm müzakere, askerden arınma, silahsızlanma ve demokratikleşmeye rağmen, oluşturulan yeni kurumlar, eski asker ve gerillaların sivil hayata geçişlerinde yaşadıkları sorunların (toplumda kendine yer bulamama gibi) ortaya çıkmasını engelleyememiştir. Özette şöyle denilmiş: “Keskin ideolojik kutuplaşma içindeki siyasi aktörlerin çatışma yıllarına dair canlı tuttukları hatıralar bu zorlukları daha da derinleştirmiş ve bizzat cephede savaşanların imajını marjinalleştirmiştir. Bu nedenle, eski askerlerin ve gerillaların örgütlenme çabaları ya siyasi partilerin kontrolü altında kalmakta ya da devlet tarafından bastırılmaktadır. Suç oranlarına bağlı şiddetin son derece yüksek olduğu savaş sonrası El Salvador’da, eski muhariplerin üstlendikleri rollerin ve gerçekleştirdikleri eylemlerin olumlu bir şekilde değerlendirilmesi bilhassa zordur. Aynı şekilde, bu kişilerin silahlı çatışmaya katılımlarına dayalı ortak bir kimlik geliştirmeleri de güçtür.”
Kürt Sorunu: Uyum ve Entegrasyon Mekanizmaları Neler Olabilir?
Öncelikle, bir “yüzleşme süreci”nin olması gerekiyor. Bu, faili meçhul cinayetlerin aydınlatılması ve devletin sorumluluğunun belirlenmesinden örgütün kendi elemanlarının çeşitli sorunlarına dair bir özeleştiri sürecini işletmesine değin pek çok boyutu içermelidir. Yüzleşme, eskiden bu yana yaşanan her türlü sorunun ortaya çıkarılıp kabul edilmesi demektir. Akıbet açığa çıkmadıkça huzur bulmak neredeyse imkânsızdır. Geçmişin yenilgi, sorun ve eksikliklerine saplanıp kalmadan umuda ve geleceğe yönelebilmek için sonuçsuz kalan, başarı getiremeyen ve sorun yaratan her türlü düşünce ve pratikle yüzleşilmelidir. Yüzleşme aynı zamanda, dağ (kamp), diaspora (Avrupa) ve tutukluluk (hapishane) üçgeninde yer alan kadroların kendilerine yeni yaşamın aynasında bakmalarını gerektirir. Ayna tutacak olanlar, Türkiye’de bu süreçte yaşayanlar, yani “normal” hayatı bilenlerdir. Örgüt içinde uzun yıllar emir-komuta disiplini içinde yaşamış, merkeziyetçiliği içselleştirmiş, dikey iktidar ilişkilerine maruz kalmış militanların sivil, yatay, eşitlikçi, tekil ilişkilere dayalı, ortak akılla çalışan ve katı aidiyetler yerine çoğul kimlikleri kabul eden yeni yapıları kabul edip hemen bunları öğrenmeye başlamaları elbette kolay değil. Ancak savaş kültürü yerine sivil hayat öğrenilecekse, bu öğrenmeye hemen başlanmalıdır ve bu süreç, yapılandırılmış ve programlı olmalıdır. Aksi takdirde, legal siyaset başka türlü yapılamaz. Kişilikte dönüşüm olmadan toplumsal uyum ve entegrasyon imkânsızdır. En büyük iyileştirici, onarıcı ve şevk verici meşgale siyaset olacaksa, bu siyasetin içinde herkesin eşit bir üye olduğu felsefesi kabul edilmelidir. Sıcak çatışma, diaspora ve hapishaneden çıkıp gelenler, kendilerini yönetici, şef veya usta pozisyonunda gördükleri takdirde, sivil hayatla bütünleşme olamaz.
Yüzleşmenin ardından yas, bir başka uyum mekanizmasıdır. Freud’a göre “yas süreci tamamlandığında benlik yeniden özgürleşir ve kendini dış dünyaya açar.”[5] Proctor, Freud’un bu iyimserliğini paylaşmaz, zira ona göre, baskıların sürdüğü ve sistemin demokratikleşmediği durumlarda, yas sonucu kişinin özgürleşeceği tezi çok iddialıdır, aslında gerçek dışıdır. Yine de Kürtler, tuttukları yasla kaybın varlığını kabul ederler, ölülerini anarlar ve ölümlerin bir daha yaşanmaması için taleplerde bulunurlar. Bu şekilde yas, siyasi mücadelenin bir parçası olur. Özellikle, toplu taziyeler, kaybın yarattığı yasın paylaşılmasını ve acının hafifletilmesini sağlayabilir.
Yas normal, melankoli patolojiktir. Proctor’a göre sol melankoli, geçmişin kayıplarını donuk ve değişmez birer nesneye dönüştürürken “militan yas” aniden patlayarak araya girer ve bu döngüyü bozar. Çünkü: “Yaslı militanlık intihar peşinde olmaktan öte bir adalet talebidir. Sadece geçmişi anmakla kalmaz, geleceği güvence altına almak için bugünü dönüştürmeyi amaçlar.”[6] Yas, ölünün kaybını olduğu kadar normal hayata devam etmenin normalliğini de içerir. Ancak yas, kendi içinde sessiz tutum, saygı duruşu veya kolektif ritüelle kalamaz; yas, kaybın nedenini anlamayı ve bir daha kayıpların yaşanmaması için nelerin yapılması gerektiğine dair tartışma, müzakere ve özeleştirileri de içermelidir. Üzgün olmak anlaşılır bir duygudur, fakat üzüntü, pasif bir duygudan aktif duyguya yani geleceğin kurgulanmasına geçişi sağlayacaksa, siyasal bir perspektifte de yaşanmalıdır.
Hiçbir siyasal dava, duygusal zorlukları ve ruhsal tahribatı görmezden gelemez. Gelmemeli de. İnsan ruhu karmaşıktır. Kestirme, kesin çözümler yoktur. Olaylar yaşanırken tesadüfler olur ama mucizeler gerçekleşmez. Hayat nesnelliklerle ama insan öznelliklerle örülüdür. Geçmişte özellikle, devrimci sol ideolojiler, silahlı hareketler ve legal merkeziyetçi partiler, bireysel psikolojiyi burjuva bireyciliği diye küçümsedi, yok saydı ve suçladı. Bu anlamda Marx, bir türlü Freud ile birlikte okunmadı. Benlik, kolektifin yararına terk edilirken bireysel duygular bastırıldı. Siyasal mücadelenin aşırı nesnel, rasyonel ve merkeziyetçi düşünce ve pratikleri, psikolojik ıstırapların farkına bile varamadı. Oysa bireyin arzu, ihtiyaç ve sıkıntıları bastırıldığında, siyasal mücadele güç kazanamaz, aksine irtifa kaybeder. Öznellik, siyasal dönüşümün asıl mekanı olarak kabul edilmelidir. Geçmişte militan, örgütün katı ve merkezi yapısı içinde kendini çeşitli kod, ritüel ve eylemlerle “meçhul asker”e dönüştürmüşken şimdi sivil hayatta kendi öznelliğini bireysel özellikler ile toplumsal koşulların harmanladığı noktalarda yeniden kurmalıdır. İçsel iyileşme ile dışsal siyasal dönüşüm eşzamanlı götürülebilir. Sanat, siyaset, kültür, eğitim gibi pek çok alanda ve mekanizmayla birlikte yeniden sosyalleşme şart, çünkü çoklu krizleri yaşadığımız bir dönemde geri dönenlerin işi hiç kolay olmayacaktır. Bıraktıkları hiçbir şeyi aynı şekilde, aynı yerinde bulamayacaklar. Bu yüzden her türlü kaybın (yakınlarının, köyünün, eski ilişkilerinin, şehrinin vd. kaybının) telafi edilebilmesi, bir bakıma özbakım, karşılıklı destek yolları ve dayanışma gruplarının kurulmasını gerektiriyor. Örgütsel eylem ile sivil alışkanlıklar artık uzlaştırılmak zorundadır. Sivil hayattaki parçalı pratikler, bütünlüğü görememeye neden olabilir, ancak bütünlük de parçaları birleştirerek kurulabilir. Yeni hayatta tarihin yerini bellek, ütopyanın yerini güncellik, silahın yerini tefekkür alacaktır. Bu süreçte en büyük tehlikelerden biri, sol melankoli, yani tam anlamıyla gerçekleşmemiş bir şeyin kaybının yasının tutulması olabilir. Siyasal mücadele bir aritmetik işi değil; kayıplar ile kazançlar toplanıp birbirinden çıkarılamaz. Kayıplar, terk edişler, yok oluşlar, çözülüşler ve her türlü ruhsal tahribata karşı bir tür “siyasal terapi grupları” kurulabilir. Bu noktada “Kızıl Terapi” örneği ilginç.
Kızıl Terapi ve Kürdi Terapi
Kızıl Terapi, 1973’te Londra’da gerçekleşen küçük çaplı, gayriresmî toplantılara dayalı, lidersiz, kendiliğinden örgütlenmiş bir radikal terapi grubuydu. Alternatif bir yaşam biçimi inşa etme çabaları esnasında ortaya çıkan bu terapik grup, hiyerarşiler olmadan siyaset yapmak, insanlar arasında baskısız ilişkiler kurmak ve cinsel özgürlüğün yollarını aramakla meşgul olmuştu.[7] Grubun neden ve nasıl kurulduğunu daha geniş şekilde şöyle anlatmak mümkün:
“70’lerin başına, İngiltere’de Londra’nın doğusuna gidiyoruz. İşçi sınıfının ağırlıklı olduğu, liman ticaretinin başat noktalarından, Ford gibi sanayi devlerinin ve küçük fabrikaların merkezi ve sendikaların seslerinin güçlü çıktığı bir bölge ve zaman. Tam bu zamanda farklı yerlerden bir grup aktivist bu bölgeye gelip 1973 yılında “East London Big Flame” adında bir grup oluşturuyorlar. Kafalarında, Beyaz-erkek-orta sınıfın elit zümre zihniyetinin köhneleştirdiğini iddia ettikleri Sol politikanın bir alternatifini kurmak var. Gündelik hayatın politikasına (bunun içine artan ev kiralarından çocuk bakımına, cinsiyetçilikten sağlık politikalarına her şeyi dahil ediyorlar) değinmeden kapitalizme direnmenin boş laftan ibaret olduğunu savunan bu grup; Doğu Londra’nın gitgide sanayisizleşeceğini, sendikaların gücünü kaybedeceğini, otomasyonun hızla işçilerin yerini alacağını öngörüp gidişata ayak uydurmak için gündelik şeylerin aktivizmini yapmaya başlamak gerektiğini iddia ediyorlar ve yeni toplumsal hareketlerin örgütlenme biçimlerinden, Yeni Sol’un feminist teorilerinden beslenen bir yol çizmeye karar veriyorlar. Erkek fabrika işçisini merkezinde tutan geleneksel sendikal aktivitenin aksine az gelirli ya da hiç çalışmayan kadın, yaşlı ve çocukların, engellilerin, göçmenlerin sosyal hizmetlerden aldıkları paya da yoğunlaşan bir politika belirliyorlar çünkü en başta bu hizmetlerin dağılımının ve politikasının, işgücünü yaratan ve çekirdek aile imajını inşa edip toplumsal kesimlere biçilen görevleri belirleyen şey olduğunu savunuyorlar.”[8] “1975 yılına kadar East London Big Flame adıyla aktif olan grubun girişimlerinin başında; bir gıda dayanışması başlatmak, ev işgalleri, yerel okulların sürdürülme protestoları, Ford ve Lesneys fabrikalarındaki işçileri örgütleme girişimleri, liman ve maden işçileri grevleri, bekar annelerin barınma ihtiyaçlarının giderilmesi geliyor. 1975 yılından sonra Big Flame adıyla olmasa da aktif kalmaya devam ediyorlar; ta ki 80’lerin başına kadar.”[9]
Kızıl Terapi grubunun kanımca en büyük başarısı, “öznel politika” (Freud) ile “sınıf mücadelesi”ni (Marx) iç içe, birlikte düşünmesi ve gereklerini yerine getirmeye çalışmasıdır. Öznel politika, ezilenlerin gündelik yaşamlarında yaşadıkları mutsuzluk, baskı ve kaygıların kaynaklarını konuşmaya ve çözüm üretmeye dayalıdır. Böylece gündelik hayat ile sistemin yapısı birlikte düşünülmüş olur. Kızıl Terapi grubundan Elaine M. Langdon adlı aktivist, öznel politikayı şöyle tanımlamış: “‘Öznel politika’ derken ezilenlerin günlük deneyimlerinin politikasını kastediyoruz; baskılandığını hissettikleri şeyleri, mutsuzluklarının ve kaygılarının kaynaklarını… Geleneksel Sol grupların insanların duygularını tanımaktaki bu beceriksizlikleri, sosyal kriz anında neden faşistlerin pıtrak gibi çoğaldığının ve ayakta kaldığının sebeplerinin başında geliyor. İnsanlar; onları içten içe rahatsız eden şeylerin, kendi beceriksizliklerinden ya da insan doğasından değil de tam da bu sistemden kaynaklandığını fark etmeden kapitalizmin sebep olduğu çatışmayı sofistike bir biçimde onlara anlatmak; tek başına, onların sokaklara dökülmesini sağlamayacak. Cinselliği yaşayamamaları, beraber yaşadıkları insanlara tahammül edememeleri, sürekli yorgun hissetmeleri, hep ufak tefek hastalıklara yakalanmaları, birçok durumda kendilerine güven ve inanç hissedememeleri, arkadaşlarının olmaması, evliliklerinin bozulması, hayatlarının anlamını bulamamaları, işteyken de işsizken de sıkılmaları, çocuklarının sürekli tepelerinde olması ve çok çalışmalarının temelinde yatan bu sistemin ta kendisi. (…)”[10] “Terapide halihazırda hissettiğimiz duyguları keşfetmeyi, tanımlamayı ve salıvermeyi öğreniyoruz; böylece onları kendimize, birbirimize veya direnişimize yönlendirip zarar vermemiş oluyoruz. İçimizdeki ırkçıyla, otoriterle, cinsiyetçiyle ve ağlak bebekle yüzleşebildiğimizde başkalarının faşist tutumlarını anlamak ve onlarla baş etmek çok daha kolaylaşıyor. (…)”[11]
Aynen öyle. Militan, gerilla, solcu, aktivist vb. Kendinize ne derseniz diyin, siz mutlak, önceden ve kabul edilmiş şekliyle tamamlanmış ve her daim başarılı bireyler illa ki olmayabilirsiniz. Güçlü örgütler her zaman kuvvetli bireyler yaratamayabilir. Örgütlerin ezdiği, un ufak ettiği ve içinde erittiği aktivistlerin kendilerini güç bulup yeniden nasıl üretebilecekleri büyük bir soru işareti olmalı. Kürtler, direngen bir halkın evlatlarıdır. Ancak yine de insandırlar ve her insanın yaşadığı ve düşündüğü şeyleri yaşayıp düşünürler. Siyasal bilinç düzeyleri yüksek olabilir, ama öznel politik bakışları zayıf kalabilir. Bu yüzden, eve dönecek olan Kürtlerin muhtemelen çok ağır biçimlerde yaşadıkları duygusal ve ruhsal sorunlar ciddiye alınmalıdır. Siyaset iyileştirir, mücadele iyi hissettirir, ama onca savaş, şiddet, kayıp, sürgün ve yokluk halinin ardından hiçbir şey olmamış gibi davranmak, tipik ve kuvvetli bir Kürt imgesi kurmak veya böyle bir şey varmış gibi düşünmek hiç gerçekçi değil. Kızıl Terapi gibi Kürdi Terapi grupları kurulmalıdır. Terapiyi hastalığın iyileştirilmesi değil, demokratik siyasetin daha zengin, güçlü ve verimli biçimlerde yapılabilmesi için kabul etmek gerekir.
Kürdi siyasi terapi grupları, Avrupa (sürgün, diaspora), Türkiye (mahpus, hapis) ve Kandil (dağ/kamp, ölüm) gibi birbirinden oldukça farklı mekân, grup ve ilişkilerin içinden çıkıp gelmiş olanların iç içe geçip demokratik bir bütün oluşturabilmeleri için gerekli konuşma, paylaşma ve öğrenme durumuna imkân verecektir. İlham veren, moral yükselten, ders çıkartan her bir paylaşım, yeni ve bütünlüklü bir demokratik Kürt siyasetinin oluşmasında işlevsel olabilir. Siyasi yenilgi, bireysel tükenmişlik ve hayal kırıklığı gibi olası yaşanabilecek ya da geçmişte yaşanmış duygu durumlarına yanıt, yeniden sosyalleşmektir. Kişisel acı ile toplumsal sevinç iç içe olmalıdır. Bireysel hikâyeler ile tarihsel olaylar uzlaştırılmalıdır. Kişisel hafıza ile geçmiş tarih çakıştırılmalıdır. Bu tür siyasi terapiler, tükenen enerjiyi yeniden üretebilir, dağılan dikkati toplayabilir ve bilinmeyen şeyleri öğretebilir. Öznel sorgulama, bilinç yükseltmeyi beraberinde getirebilir.
Sonuç
Önümüzdeki süreçte silahlı militanlıktan sivil aktivistliğe geçiş olacak gibi görünüyor. “Silahlı mücadele”den “kimlik siyaseti”ne doğru değişim, artık politikanın çoklu paydalar (cinsiyet, etnisite, sınıf, kültür, kimlikler vd.) altında yapılacağını gösterir. Yeni Sol ve İkinci Dalga Feminizm, kişisel dönüşümü politik bir eylem olarak öne çıkarmıştı. Büyük politikalar, kişisel duyguları yok saymazlık edemez. Hem acı çekenlerin deneyimlerini anlamak gerekir hem de toplumsal hareketin doğasını kavramak lazım. Tüm sol hareketlerde olduğu gibi Kürt hareketinde de travmalar yaşanmıştır; bu travma tarihi, baskı, işkence ve ölümlerle örülüdür. Travmatik hafızadan kurtuluş için geriye o dehşet anlarına bakıp takılıp kalmadan iç dünya ile dış deneyimler arasında kurulabilecek köprüleri düşünmek lazım. Bireyler, travma yüzünden kendilerine gayya kuyusu olmak yerine, birbirine bağlı takım adaları olmalıdır. Travma, halüsinasyon, obsessif takıntı, kabus, gündüz düşleri, öfke, acı, depresyon, çöküntü, infial, dehşet, hüzün, korku, hayal kırıklığı, umutsuzluk, nostalji, melankoli, yorgunluk, parçalanma, tükenmişlik vb. Hepimiz kapitalist baskılar altında bu duyguları bir biçimde ve belli ölçülerde yaşıyoruz. Bunlardan kurtulmak, sadece içimizle, ruhumuzla ve duygularımızla ilgili bir durum değil. Ama her biriyle yüzleşmek, onları kabul etmek ve paylaşmak gerekir. İyileşmeden savaşmak mümkün değil. Yas tutarken de mücadele edilmeli. 30 yıllıklardan şair İlhan Çomak, bize şiirin iyileştirici gücünü, verdiği mücadele perspektifini ve entegrasyonun yönelimini gayet başarılı biçimde çizmektedir. Örneğin iyileştirici şiire dayalı bir sanat terapi grubunda Kürtler, şiir üzerinden pek çok şeyi (duyguları, dengbejleri, geleneksel Kürdi masal ve ninnileri, türküleri vb.) konuşabilirler. Konuşmak, paylaşmak demektir. Konuştukça dil çözülür ve hikâye yeniden yazılmaya başlanır. Kürtler yeni bir hikâye yazmalı; bunun için de önce kendi duyguları ve ruhundan işe başlamalıdırlar.
[1]Hannah Proctor, Tükenmişlik. Siyasal Yenilginin Duygusal Deneyimi, çev. Zeynep Şarlak, İstanbul, İletişim Yayınları, 2016, s. 73. Burada Komüncülerin yanı sıra Cezayirli anti-sömürgeci isyancılar da vardı. İki grubu karşılaştırmalı ele alan şu makaleye bakılabilir: Lucie Delaporte, The story of the Paris Communards and Algerian rebels deported to New Caledonia, 20 August 2018,https://www.mediapart.fr/en/journal/france/200818/story-paris-communards-and-algerian-rebels-deported-new-caledonia?uid=MTU3NDk0MQ== [Erişim: 11.10.2026]
[2]Her savaş, bireylerin benlik algılarını parçalar. Guillory, Sovyetlerde devrim sürecindeki iç savaşa odaklanarak, devrimci özneye yakıştırılan veya iliştirilen ideal özellikler (tarih yapma, iradeli aktör olma vb.) ile savaş alanlarında yaşanan bireysel, ruhsal ve bedensel sorunlar (korku gibi) arasındaki gerilimleri ele alarak devrimci kadroların (ağırlıkla Komsomol kuşağının) yaşadıkları ruhsal hasarları bir zayıflık olarak değil, devrim ve iç savaşın benlik algısı üzerindeki doğal etkisi olarak inceler (Sean Guillory, The Shattered Self of Komsomol Civil War Memoirs, Slavic Review, Volume 71, Issue 3, Fall 2012, pp. 546–565).
[3]Andreas Gluecker ve diğerleri (2022), The FARC in Colombia: Collective Reintegration and Social Identity Transformation. Political Psychology, 43(2), 359–374. Bir başka çalışma ise, Kolombiya’daki eski FARC silahlı militanların sivil hayata dönüşlerinin ardından yaşadıkları psikososyal sorunların (depresyon, madde kullanımı, saldırgan davranışlar vb.) yeterince ele alınmadığını öne sürüyor. Bu çalışmaya göre, savaşın ardından alınan maddi önlemler (iş, gelir ve hukuki statü ve destek) kadar savaş deneyiminin psikolojik etkileri de hesaba katılmalıdır: Sandra Baez, Hernando Santamaría-García ve Agustín Ibáñez, Disarming Ex-Combatants’ Minds: Toward Situated Reintegration Process in Post-conflict Colombia. Frontiers in Psychology, 10, 2019.
[4] David Garibay, A peace built on forgetting demobilised combatants in post-war El Salvador,
[5] Proctor, age, s. 292.
[6] Proctor, age, s. 305.
[7] Proctor, age, s. 27-29.
[8] İdil Atabinen, “Maddi Olan ile Psikolojik Olan Birleştiğinde: Kızıl Terapi”, terrabayt, 13 Ekim 2024, https://terrabayt.com/dusunce/maddi-olan-ile-psikolojik-olan-birlestiginde-kizil-terapi/ [Erişim: 11.10.2026]
[9] Atabinen, age.
[10] Atabinen, age.
[11] Atabinen, age.
Yorumunuz yayımlanmadan önce onaydan geçer, bu yüzden hemen görünmez.