Kuyunun Dibinden Gökyüzüne Bakmak: Mağduriyetin Sınırlarını Aşmak
Bu yazının seslendirmesi
İnsan, çoğu zaman dünyayı bulunduğu yerden görür. İçine düştüğü kuyunun derinliği, gördüğü gökyüzünün genişliğini belirler. Kendi yaşadığı acıyı, uğradığı haksızlığı bütün çıplaklığıyla hisseder; ancak başkasının acısını, kendi kuyusunun duvarları arasından gördüğü kadarıyla anlayabilir. Üstelik bazen kendi mağduriyetine öylesine odaklanır ki başka insanların yaşadığı haksızlıkları fark etmez bile.
Oysa insan hakları perspektifi, tam da bu dar bakış açısını aşmayı gerektirir.
Bir insanın yaşadığı haksızlığı görebilmek için aynı haksızlığa uğramış olmak gerekmez. Adaletsizliği tanımak için onun mutlaka bizim kapımızı çalmasını beklemek, insan hakları bilincini kendi çıkarlarımızın sınırlarına hapsetmek demektir.
Ne yazık ki toplumsal ve siyasal yaşamımızda sıkça karşılaştığımız sorunlardan biri de budur. İnsanlar çoğu zaman kendi kimlikleri, siyasi düşünceleri, inançları, aidiyetleri ve deneyimleri üzerinden bir mağduriyet haritası oluşturuyor. Kendi mahallesinde yaşanan haksızlığı büyüteçle incelerken karşı mahallenin acılarına gözlerini kapatabiliyor. Kendi arkadaşının uğradığı adaletsizliğe itiraz ederken başka bir düşünceden insanın maruz kaldığı zulmü görmezden gelebiliyor.
Böylece hak arayışı, evrensel bir adalet mücadelesi olmaktan çıkıp bir aidiyet meselesine dönüşüyor.
Oysa haksızlık, kime yapıldığına göre değişmez. Bir insanın düşüncesi nedeniyle işinden edilmesi, inancı nedeniyle ayrımcılığa uğraması, etnik kimliği nedeniyle dışlanması, siyasi görüşü nedeniyle özgürlüğünden mahrum bırakılması ya da hak aradığı için baskıya maruz kalması, hangi siyasi veya toplumsal çevrede gerçekleşirse gerçekleşsin aynı temel soruyu önümüze koyar: İnsan hakları nerede duruyor?
Bu sorunun yanıtı, mağdurun kim olduğuna göre değişiyorsa orada ilkelerden değil, aidiyetlerden söz ediyoruz demektir.
Mağduriyetin kimliği olmaz, insanın hakları olur
İnsan hakları, yalnızca kendimize benzeyen insanların haklarını savunmak değildir. Tam tersine, bize benzemeyenlerin, bizimle aynı düşünmeyenlerin, hatta düşüncelerine katılmadığımız insanların haklarını da savunabilmektir.
Çünkü insan haklarının evrenselliği, tam da farklılıklarımız karşısında anlam kazanır.
Bir haksızlığı yalnızca kendi çevremizden birine yapıldığında yanlış buluyorsak, henüz hak temelli bir tutuma ulaşmış sayılmayız. Bir başkasının uğradığı haksızlığa, “Ama o bizden değil” diyerek sırtımızı dönüyorsak savunduğumuz şey adalet değil, grup dayanışmasıdır.
Elbette insanların kendi yaşadıkları mağduriyetleri daha derinden hissetmeleri anlaşılabilir bir durumdur. Acı, en çok onu yaşayanın hayatında yer kaplar. İnsan, kendi yarasını başkasının yarasından daha iyi tanıyabilir. Ancak kendi acımızın büyüklüğü, başkasının acısını küçümsememizin gerekçesi olamaz.
Bir mağduriyetin görünür olması, başka bir mağduriyetin görünmez kılınmasını gerektirmez.
Tam aksine, bir haksızlığı deneyimleyen insanların başka haksızlıklara karşı daha duyarlı olmaları beklenir. Çünkü adaletsizliğin ne demek olduğunu bilen biri, başkasının adaletsizliğini anlamak için daha güçlü bir vicdani zemine sahiptir.
Siyasi aidiyetler vicdanımızın önüne geçmemeli
Siyaset, toplumsal yaşamın önemli bir parçasıdır. İnsanların farklı siyasi düşüncelere, ideolojilere ve dünya görüşlerine sahip olması doğaldır. Sorun, bu farklılıkların insan hakları konusunda tarafgirliğe dönüşmesiyle başlar.
Kendi siyasi çevremizin hatalarını görmezden geliyor, karşıt gördüğümüz çevrelerin hak ihlallerini ise önemsemiyorsak hak ve özgürlükleri değil, siyasi pozisyonumuzu savunuyoruz demektir.
Oysa insan hakları mücadelesi, siyasi yakınlıkların ötesine geçebildiği ölçüde anlamlıdır.
Bir hak ihlaline itiraz etmek için mağdurun düşüncelerini benimsemek zorunda değiliz. Onunla aynı siyasi çizgide durmak, aynı inancı paylaşmak ya da aynı toplumsal kimliğe sahip olmak zorunda da değiliz. Tek ölçüt, bir insanın temel haklarının ihlal edilip edilmediğidir.
Bu yaklaşım, mağdur olan herkesin bütün eylemlerini veya düşüncelerini onaylamak anlamına gelmez. Bir insanın yanlışlarını eleştirmekle haklarını savunmak birbirine zıt tutumlar değildir. İnsan hakları, kişileri kusursuz kabul etmeyi değil, hakları ihlal edildiğinde adaletin yanında durmayı gerektirir.
Hukukun üstünlüğü de tam olarak bu noktada önem kazanır. İnsanların hakları, kim olduklarına ya da ne düşündüklerine göre değil, evrensel hukuk ilkelerine göre korunmalıdır.
Kendi kuyumuzdan çıkıp birbirimizin gökyüzünü görebilmek
Kuyunun dibindeki insanın gökyüzünü dar bir çerçeveden görmesi anlaşılabilir. Ancak o dar çerçevenin dünyanın tamamı olmadığını bilmek, insanın hem vicdani hem düşünsel sorumluluğudur.
Kendi yaşadığımız mağduriyetleri anlatırken başkalarının yaşadıklarını da dinleyebilmeliyiz. Kendi haklarımızı talep ederken başkalarının haklarını da savunabilmeliyiz. Bize yapılan haksızlığa karşı çıkarken, aynı haksızlığın başkasına yapılmasına sessiz kalmamalıyız.
Bunun için zaman zaman kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor: Ben adaleti mi savunuyorum, yoksa yalnızca kendi çevremin adalet talebini mi?
Bu soru, özellikle hak ihlallerinin siyasal kutuplaşmaların gölgesinde kaldığı toplumlarda daha da önemlidir. Çünkü bir toplumda adalet duygusu, yalnızca kendi mağduriyetini dile getirenlerin sesinin duyulmasıyla değil, başkasının sesine de kulak verilmesiyle gelişir.
Bir başkasının acısını duyabilmek, onunla aynı fikirde olmayı değil, insanlığın ortak değerlerine bağlı kalmayı gerektirir.
İnsan hakları mücadelesinin asıl sınavı da burada başlar: Herkesin kendi mahallesinin mağduriyetini savunduğu bir ortamda, bütün mağdurların haklarını savunabilmek.
Sonuç olarak
Kendi kuyumuzun dibinden gökyüzüne bakmaya devam edersek dünyanın tamamını göremeyiz. Gördüğümüz kadarıyla yetinir, bilmediğimiz acıları önemsiz sayar, kendi sınırlarımızı evrensel gerçekler sanırız.
Oysa adalet, görüş alanımızı genişletmekle başlar.
İnsan hakları mücadelesi, yalnızca bizim gibi düşünenlerin değil, düşüncesi, inancı, kimliği ve aidiyeti ne olursa olsun haksızlığa uğrayan herkesin yanında olmayı gerektirir. Bu, bir lütuf değil; insan olmanın ve hak temelli bir toplum istemenin gereğidir.
Kim mağdur olmuşsa, kim haksızlığa uğramışsa, kim temel haklarından yoksun bırakılmışsa onun yanında durabilmek…
İhtiyacımız olan tam da budur.
Çünkü gerçek bir hak savunucusu, yalnızca kendi kuyusunun karanlığını anlatan değil, başka kuyulardaki insanların da gökyüzünü görebilmesi için mücadele edendir.
Ve unutmayalım: Adalet, yalnızca bizim için istendiğinde bir talep; herkes için savunulduğunda ise bir ilkedir.
Yorumunuz yayımlanmadan önce onaydan geçer, bu yüzden hemen görünmez.