Sol İçinde Bir Burjuva Siyaset Biçimi: Şeflik

Türkiye sol tarihinde sıkça karşılaşılan bir liderlik biçimi vardır ve sol çevrelerde bu tür figürlere genellikle “şef” denir. Bu terim çoğu zaman kişisel bir eleştiri gibi kullanılsa da aslında belirli bir örgütlenme tarzını ifade eder. Şeflik, kolektif karar süreçlerine dayanmayan ve kişisel ağlar üzerinden kurulan bir iktidar biçimidir. Türkiye solunun farklı dönemlerinde ortaya çıkan birçok gerilim, çoğu zaman bu iktidar biçiminin nasıl işlediği anlaşılmadan tartışılmıştır. Bunun önemli bir nedeni, bu olgunun sol içi ve devrimci siyaset literatürüne özgü kavramlarla açıklanmaya çalışılmasıdır. Oysa mesele tam tersidir. “Şeflik” olarak adlandırılan ilişki biçimi esas olarak sola özgü bir örgütlenme tarzı değildir. Tam tersine, ana akım siyasal sosyolojinin ve örgüt teorisinin uzun zamandır tanımladığı güç tekniklerine dayanır. Bu nedenle bu mekanizmaları anlamak için sol içi polemiklerin dilinden çok, ana akım örgüt teorisinin kavramlarına bakmak gerekir.

Ana akım siyasal sosyoloji ve örgüt teorisi literatüründe patronaj ağı, bilgi tekeli, aracılık gücü ve kişiselleşmiş otorite gibi kavramlar, liderliğin kurumsal mekanizmalar yerine enformel ilişkiler üzerinden kurulduğu siyasal biçimleri açıklamak için kullanılır. Bu kavramlar esas olarak burjuva siyasal yapılarda gözlemlenen ilişki biçimlerini tanımlamak için geliştirilmiştir. Ancak bu tür ilişki biçimleri yalnızca burjuva siyasetinde görülmez. Kurumsal mekanizmaların zayıf olduğu sol yapılarda da benzer dinamikler ortaya çıkabilir. Özellikle bir kolektif yeniden yapılandırılırken karar süreçleri, bilgi dolaşımı ve yetki sınırları henüz açık biçimde tanımlanmamışsa, bu boşluk bazı kişiler tarafından güç biriktirme fırsatı olarak kullanılabilir. Üzücü olan da tam olarak budur: kendisini sol olarak tanımlayan yapılarda, aslında burjuva siyasal örgütlenme biçimlerine özgü güç tekniklerinin yeniden üretilebilmesidir. Türkiye solunun farklı dönemlerinde ve ne yazık ki bugün de bazı yapılarda bu tür mekanizmaların ortaya çıkabilmesi bu nedenle şaşırtıcı değildir. Bu tür durumlarda şeflik belirli teknikler üzerinden kurulur ve yeniden üretilir: patronaj ağı, seçici ödüller, bilgi tekeli, seçici şeffaflık, manipülasyon, aracılık gücü, mağduriyet söylemi, imaj şişirme. Aşağıda bu teknikleri açıklamaya çalışacağım.

Patronaj ağı, liderliğin açık ve şeffaf karar süreçlerine dayanmadığı, bunun yerine enformel ilişkilerin belirleyici hale geldiği durumlarda ortaya çıkar. Bir kişi farklı bireylerle bire bir ilişkiler kurar ve insanlar birbirleriyle yatay bağlar kurmak yerine o kişi üzerinden bağlantı kurmaya başlar. Bu modelde sadakat ortak bir programdan çok kişisel ilişkilere yönelir. Bu tür ağlarda sadakati pekiştiren bir başka mekanizma da seçici ödüllerdir. Lider, kendisine yakın duran kişilere küçük ama sembolik avantajlar sağlayabilir: bazı bilgilere erken erişim, belirli toplantılara dahil edilme, görünür pozisyonlar, bağlantılar veya çeşitli kolaylıklar. Bu tür küçük ayrıcalıklar sadakati güçlendirir ve kişisel bağları pekiştirir. Böylece yapı içinde ilişkiler eşit ve şeffaf bir zeminde değil, giderek kişisel yakınlık derecesine göre şekillenmeye başlar.

Bu yapıların merkezinde çoğu zaman bilginin kontrolü bulunur. Bilgi kolektif içinde açık biçimde dolaşıma sokulmaz; parçalanarak aktarılır ve bazı kişilerden özellikle saklanır. Böylece farklı bireyler parçalı bilgilere sahip olur ve bütün resmi göremez. Örgüt teorisinde bu durum bazen “bilgi kapı bekçiliği” (bilginin kimlere ve nasıl aktarılacağının kontrol edilmesi) olarak adlandırılır. Bu noktada bilgi yalnızca saklanmaz; aynı zamanda seçici biçimde dolaşıma sokulur. Şef konumundaki kişi kendisine iletilen bilgileri, yapılan ikili yazışmaları veya bire bir görüşmelerde paylaşılan değerlendirmeleri çoğu zaman saklar ve biriktirir. Ancak başkalarına ait bir hata söz konusuysa ve bu hata onun imajını olumsuz etkileyebilecek bir durum yaratıyorsa, bu bilgi gizli tutulmaz; tam tersine hızla dolaşıma sokulur. Böylece bireysel bir hata kolektif bir teşhir aracına dönüşür. Bu mekanizma şefin kendisini haklı ya da mağdur taraf olarak sunmasına da olanak sağlar. Bu durumu tanımlamak için seçici şeffaflık kavramı kullanılabilir. Şef her şeyi gizlemez; tam tersine bazı bilgileri özellikle görünür kılar, bazılarını ise sistemli biçimde saklar.

Bunun yanında önemli bir başka mekanizma da manipülasyondur. Bu tür liderler farklı kişilerle sürekli bire bir iletişim kurarak, özellikle uzun telefon konuşmaları yoluyla olayları belirli bir çerçevede anlatır ve yorumlar. Zamanla bu bireysel telkinler ortak bir söylem üretir. Böylece farklı kişiler birbirlerinden bağımsız olduklarını düşünseler bile aynı dili kullanmaya, meselelere benzer biçimde bakmaya ve aynı yorumları tekrar etmeye başlar. Manipülasyon bu anlamda yalnızca bilgi saklamak değil, aynı zamanda algıyı ve söylemi şekillendirmek anlamına gelir. Bazı örgüt sosyolojisi çalışmalarında bu tür ilişkisel bağımlılık biçimleri “ilişkisel ele geçirme” ya da ilişkiler yoluyla bağımlılık yaratma olarak tanımlanır.

Bu süreçte şef kendisini giderek aracı konumunda yerleştirir. İnsanlar birbirleriyle doğrudan ilişki kurmak yerine o kişi üzerinden bağlanır. Sosyal ağ teorisinde bu durum “aracılık gücü” (ilişkiler üzerinde aracılık yoluyla kurulan güç) olarak tanımlanır. Aracı ortadan kalktığında ilişkiler ağı zayıflayacağı için, bu tür durumlarda yatay ilişkiler çoğu zaman bilinçli ya da bilinçsiz biçimde sınırlandırılır. Böylece yapı içinde kurumsal otorite yerine giderek kişiselleşmiş bir otorite ortaya çıkar. Karar süreçleri açık kurallara dayanmaz; yetkiler tanımlı değildir ve birçok şey kişisel inisiyatif üzerinden yürür. Bu durum, “patrimonyal otorite” (kişisel sadakate dayalı otorite) biçimlerine yakın özellikler gösterir.

Bu tür şeflik biçimlerinde eleştiriyle karşılaşıldığında sıklıkla başka bir mekanizma daha devreye girer: mağduriyet söylemi. Lider konumundaki kişi kendisine yöneltilen eleştirileri siyasal ya da etik bir tartışma olarak ele almak yerine, bunları kişisel saldırı veya “linç” olarak çerçeveleyebilir. Böylece tartışmanın ekseni yapılan eylemlerden uzaklaşır ve eleştirinin kendisi sorgulanmaya başlanır. Eleştiriyi dile getiren kişiler “haksız saldırganlar”, “linç edenler” ya da “vefasızlık yapanlar” olarak sunulabilir. Sosyal psikoloji ve iletişim çalışmalarında bu tür davranış kalıpları bazen suçu tersine çevirme stratejisi (inkâr etme, saldırma ve mağdurla failin yerini tersine çevirme) olarak tanımlanır. Bu stratejide kişi önce eleştiriyi inkâr eder, ardından eleştirenleri saldırgan ilan eder ve sonunda kendisini mağdur konumuna yerleştirir. Böylece eleştiri getiren kişiler savunma pozisyonuna itilmiş olur ve asıl tartışılması gereken mesele geri plana düşer. Bu tür mağduriyet performansları aynı zamanda duygusal şantaj işlevi de görebilir. “Bunca emek verdim”, “bana bunu nasıl yaparsınız”, “linçe uğruyorum” gibi söylemler aracılığıyla eleştiri getiren kişiler suçluluk duymaya zorlanabilir. Bu da kolektif içinde açık ve eleştirel tartışma ortamını zayıflatır.

Bu sürece çoğu zaman imaj şişirme (yapılan faaliyetlerin olduğundan büyük gösterilmesi) de eşlik eder. Kurumsal mekanizmalar zayıf olduğu için meşruiyet çoğu zaman anlatılar üzerinden kurulmaya çalışılır: küçük faaliyetler büyütülür, belirli bir kişinin rolü sürekli merkezde gösterilir ve kolektif çabalar kişisel başarı hikâyeleri biçiminde sunulur. 

Bu tür şeflik biçimlerinde dikkat edilmesi gereken bir başka nokta da bu tekniklerin yapı içindeki güç mücadelelerinde de kullanılabilmesidir. Bu yöntemleri kullanan kişiler genellikle bu mekanizmaları iyi tanırlar. Bu nedenle benzer davranışları başkalarında hızla teşhis edebilir ve bunu kendi konumlarını güçlendirmek için kullanabilirler. Özellikle yapı içinde birden fazla güç odağı oluştuğunda, taraflar birbirlerini “şeflik yapmakla” suçlayarak meşruiyet mücadelesi yürütmeye başlayabilir. Bu nedenle şeflik yalnızca bir liderlik sorunu değildir. Patronaj, manipülasyon, bilgi kontrolü ve mağduriyet söylemi gibi araçlardan oluşan bir siyasal teknik repertuarıdır. Kurumsal mekanizmaların ve yatay ilişkilerin zayıf olduğu yapılarda bu teknikler kolaylıkla devreye girebilir ve kolektif siyasal aklın yerini kişisel güç ilişkileri alabilir. Sonuçta ortaya çıkan yapı görünürde kolektif bir siyasal girişim olsa da fiilen farklı bir biçime dönüşür. Kişisel ağlar üzerine kurulan liderlik biçimleri zamanla siyasal yönelimleri de belirlemeye başlar. Böyle durumlarda program da ortak bir tartışmanın ürünü olmaktan çıkar; giderek belirli kişilerin tercihleri etrafında şekillenir.

Bu noktada sol yapılarda ortaya çıkan güç arayışlarını birbirinden ayırmak gerekir. Her güç arayışı aynı değildir. Kabaca dört farklı eğilimden söz edilebilir. Birinci tür düzen içi kariyerizmdir. Bu kişiler siyasal faaliyetlerini medyada, belediyelerde, mecliste bir konum elde etmenin basamağı olarak kullanırlar. İkinci tür örgütsel yükselme kariyerizmidir. Bu durumda kişi daha büyük bir örgüt içinde hiyerarşik olarak yükselmeye çalışır. Üçüncü tür ise mikro-iktidar arayışıdır. Burada kişi ne düzen içinde bir kariyer peşindedir ne de büyük bir örgüt içinde yükselmek ister. Amaç daha küçük bir çevrede merkezi konuma yerleşmektir. Az sayıda insanın bulunduğu bir ağ içinde bilgi akışını kontrol etmek, ilişkilerin kendi üzerinden kurulmasını sağlamak ve karar süreçlerinin merkezinde yer almak bu tür liderlik biçimleri için yeterli bir iktidar duygusu yaratır. Dördüncü tür ise siyasal girişimciliktir. Bu durumda kişi yeni bir siyasal yapı kurmayı ya da daha geniş bir toplumsal hareket yaratmayı hedefler.

Sol yapılarda “şeflik” diye tarif edilen birçok davranış aslında üçüncü tipe, yani mikro-iktidar arayışına karşılık gelir. Burada amaç yükselmek değil, küçük ama kontrol edilebilir bir alan kurmaktır. Bir bakıma mesele büyük bir örgütte yer almak değil, küçük bir siyasal “dükkan” sahibi olmaktır. Bu tür şeflik biçimlerinin bir başka ve çoğu zaman gözden kaçan sonucu daha vardır. Şeflik yalnızca bir kişinin davranışından ibaret kalmaz; zamanla yapı içinde yeniden üretilir. Şefin kontrolü ve manipülasyonu altında kalan bazı kişiler, kendilerine tanınan enformel yetkiler aracılığıyla benzer davranış biçimlerini taklit etmeye başlar. Bu kişiler zamanla bu yetkileri kendi küçük alanlarında kullanırlar. Böylece şeflik yalnızca tepede kalan bir liderlik biçimi olmaktan çıkar; yapı içinde çoğalan bir davranış modeline dönüşür. Bu süreç çoğu zaman fark edilmeden işler. İnsanlar kendilerini hâlâ kolektif bir siyasal faaliyetin parçası olarak görürler; ancak pratikte ilişkiler giderek kişisel ağlar, aracılık ve enformel yetkiler üzerinden yürümeye başlar. Böylece şeflik yalnızca yukarıdan dayatılan bir iktidar biçimi değil, aynı zamanda yapı içinde taklit yoluyla yeniden üretilen bir siyasal kültür haline gelir. Meselenin en zehirleyici yanı da budur. Çünkü insanlar çoğu zaman bu sürecin içine girdiklerini fark etmezler. Kendilerine tanınan küçük yetkileri kolektif bir sorumluluğun parçası olarak görürler; oysa pratikte bu durum kişisel güç ilişkilerini yeniden üretir.

Manipülasyonun bir başka etkisi de akıl tutulması yaratmasıdır. Bilgi parçalanarak aktarıldığında ve olaylar sürekli belirli bir çerçevede yorumlandığında insanlar giderek gerçekliği bütünlüklü biçimde göremez hale gelirler. Böyle durumlarda siyasal muhakeme zayıflar; insanlar olayları bağımsız biçimde değerlendirmek yerine kendilerine sunulan anlatı çerçevesinde düşünmeye başlarlar. Bu nedenle şeflik yalnızca örgütsel bir sorun değildir. Aynı zamanda kolektif aklı zayıflatan, eleştirel düşünmeyi körelten ve siyasal muhakemeyi daraltan bir süreçtir. Bu tür mikro-iktidar alanları çoğaldıkça siyasal alan parçalanır. Her küçük çevre kendi merkezini üretir, kendi ilişkiler ağını kurar ve kendi etkisini korumaya çalışır. Böyle durumlarda farklı yapıların bir araya gelmesi yalnızca programatik ya da ideolojik nedenlerle değil, aynı zamanda bu küçük iktidar alanlarının korunma refleksi nedeniyle de zorlaşır. Belki de solun bir türlü birleşememesinin nedenlerinden biri de budur. Sorun yalnızca teorik farklılıklar ya da stratejik tartışmalar değildir. Çoğu zaman görünmez ama güçlü olan şey, küçük iktidar alanlarının korunmasıdır.

Hayatının herhangi bir döneminde örgütlü bir yapının içinde yer almış olanlar, şefliğin ne olduğunu genellikle iyi bilir. Bu tür ilişkiler oldukça kolay deşifre edilebilir. Patronaj ağları, manipülasyon, bilgi tekeli ve mağduriyet söylemi gibi teknikler bir süre işleyebilir; ancak bir noktadan sonra görünür hale gelir. Bugün bu mekanizmaların daha kolay teşhis edilebilmesinin nedeni yalnızca deneyim değildir. Aynı zamanda son yıllarda farklı toplumsal hareketlerin yürüttüğü mücadeleler de bu tür güç ilişkilerini görünür kılmıştır. Özellikle feminist, LGBTİ+, gençlik hareketlerinin ve çeşitli komünal örgütlenme biçimlerinin geliştirdiği eleştirel dil, hiyerarşi, manipülasyon ve güç istismarını teşhis etme konusunda önemli bir birikim yaratmıştır. Bu sayede bir zamanlar kapalı ağlar içinde işleyen birçok yöntem bugün çok daha hızlı biçimde fark edilebilmektedir. Ancak mesele yalnızca belirli kişileri teşhis etmek ya da eleştirmek değildir. “Şeflik” olarak adlandırılan ilişki biçimi, esas olarak burjuva siyaset biçimlerine ait bir ilişki tarzıdır ve belirli bir siyasal kültürün ürünüdür.  Kolektif özgürleşme iddiası taşıyan bir siyasal zeminde asıl ihtiyaç, tam da bu kültürün değişmesidir. Bilginin açık dolaştığı, kararların kolektif alındığı, yetki ve sorumlulukların tanımlı olduğu, yatay ilişkilerin güçlendiği bir örgütsel zemin bilinçli biçimde kurulmadıkça, kişisel ağlara dayalı liderlik biçimleri farklı adlar altında yeniden üretilecek ve siyasal alanı parçalamaya devam edecektir. Üstelik bu durum yalnızca Türkiye soluna özgü değildir, farklı coğrafyalarda benzer biçimlerde ortaya çıkan daha genel bir soruna işaret etmektedir. Kalıcı dönüşüm ise ancak bu ilişkileri üreten kültürel ve örgütsel koşulların ortadan kaldırılmasıyla mümkündür.

***

Kapak Resmi: Francis Bacon, Man in Blue I, 1954